INDAHIRO Z’ITERABWOBA ZA FPR: KUKI ZIGOMBA KUBUZWA NO KUMAGANWA?
Iyi nkuru isesengura uburyo indahiro za politiki zishobora kuva ku kuba ukwiyemeza ku bushake zigahinduka igikoresho cy’iterabwoba, kugenzura abanyamuryango no kubabuza ubwisanzure bwo kunenga, guhindura ibitekerezo cyangwa kuva mu ishyaka.
Indahiro ni umugenzo umaze igihe kinini mu mibereho y’abantu, kandi mu bihe bitandukanye yagiye ikoreshwa mu kwemeza ukuri, kugaragaza ubudahemuka cyangwa kwiyemeza kubahiriza inshingano runaka.
“Kurahira” mu Rwanda rwa kera, ntibyafatwaga nk’amagambo asanzwe umuntu avuga. Byari ukwemeza ku mugaragaro ko ibyo umuntu avuga ari ukuri cyangwa ko yiyemeje kutazica ibyo yemeye. Kandi indahiro zari zifite umwanya mu migenzo n’imikorere y’ubwami bwa kera.
Iyo umuntu arahiriye ku bushake, indahiro ishobora kuba ikimenyetso cy’uko yemeye inshingano kandi yiyemeje kuzubahiriza. Ariko ikibazo gikomeye kivuka iyo indahiro ihinduwe igikoresho cyo gutera ubwoba, guhatira umuntu cyangwa kumubuza gukoresha ubwisanzure bwe. Ibi bikaba aribyo tubona mu myaka 32 y’ubutegetsi bwa FPR Inkotanyi mu gihugu cy’u Rwanda. Muri icyo gihe cyose, indahiro indahiro abanyarwanda bahatirwa gukora yavuye ku kuba ukwiyemeza ku bushake ihinduka uburyo bwo kugenzura abantu.
Mu rwego rwa politiki, iki kibazo kirushaho kuba gikomeye iyo umuntu asabwa kurahira ko azakomeza kuba indahemuka ku ishyaka rya FPR Inkotanyi, akiyemeza ko nateshuka ku gihango azafatwa nk’umugome, umugambanyi cyangwa umuntu udakwiriye kwizerwa mu gihugu. Imvugo nk’izi zagiye zigira ingaruka zikomeye kubayoboke ba FPR Inkotanyi benshi cyane ndetse hari benshi bagiye bicwa bashinjwa ubugambanyi nka Col. Patrick Karegeya n’abandi. Ingaruka zikomeye ku mitekerereze y’umunyamuryango wa FPR Inkotanyi aho ari hose mu Rwanda no hanze yarwo yagiye ibahindura ibihahamuke, kuko ubwoba bubatera guhora batinya bityo benshi bahindura ibitekerezo byabo, kunenga ishyaka cyangwa kuva muri ryo bikaba ikintu kidashoboka kabone nubwo baba babona ko ari ngombwa. Aha ubudahemuka buba bushingiye ku kwemera amahame n’intego z’ishyaka, bushobora guhinduka ubudahemuka bushingiye ku bwoba.
Ihame ry’ubwisanzure bwo kwishyira hamwe risobanura ko umuntu agomba kugira uburenganzira bwo guhitamo niba ashaka kujya mu ishyaka rya politiki, ndetse no guhitamo kurivamo ntibikirangwa mubayoboke ba FPR Inkotanyi. Ubwisanzure bwa politiki ntibushobora kuba busesuye niba umuntu yemerewe kwinjira mu ishyaka ariko akabwirwa ko atemerewe kurivamo.
Umunyamuryango agomba kugira uburenganzira bwo kuvuga ko ibyo yemera byahindutse, ko atacyemera umurongo w’ishyaka cyangwa ko ashaka gushyigikira indi gahunda ya politiki, igihe cyose abikora mu buryo bwubahiriza amategeko.
Ni ngombwa ko rero abanyarwanda babasha gutandukanya indahiro y’amahame n’indahiro y’iterabwoba bya FPR Inkotanyi n’indahiro zisanzwe. Umuntu ashobora kuvuga ati: “Niyemeje kubahiriza amategeko n’amahame y’iri shyaka, gukora inshingano nahawe no kubaha abandi banyamuryango.” Iyo umuntu abikoze ku bushake, iyo ndahiro ishobora kuba uburyo bwo kugaragaza inshingano. Ariko iyo indahiro iherekejwe n’iterabwoba cyangwa imvugo igamije gutuma umuntu atinya kuva mu ishyaka, ikibazo kiba gikomeye cyane.
Urugero, kuvuga ngo “nintatira igihango nzafatwa nk’umugome wese” bishobora guhindura cyane imyumvire y’umuntu ku bijyanye no kuva mu ishyaka. Umuntu ashobora gutangira kubona ko guhindura ibitekerezo ari uguhemuka, ko kunenga abayobozi ari ubugambanyi, cyangwa ko kuva mu ishyaka ari icyaha cy’imyitwarire. Ibi bishobora gutuma umuntu akomeza gukurikira FPR Inkotanyi atari uko akiri kwemera ibyo riharanira, ahubwo kubera gutinya ingaruka zashyizwe mu ndahiro bishobora kumuviramo no guhabwa akato cg akicwa.
Ikindi kibazo ni uko indahiro nk’izi zishobora gukoreshwa n’abantu bafite ububasha kugira ngo bakomeze kugenzura abanyamuryango. Iyo umuntu amaze kubwirwa ko gutatira igihango bizatuma afatwa nk’umwanzi cyangwa umugome, ashobora gutangira kwicecekera no kutavuga ibitekerezo bye kubera ubwoba. Ibyo bigabanya ubwisanzure bwo gutanga ibitekerezo kandi bishobora gutuma ishyaka ridakosora amakosa yaryo nkuko bimeze kuri FPR Inkotanyi, kuko abanyamuryango batinya kunenga abayobozi.
Demokarasi isaba ko abantu bashobora kugira ibitekerezo bitandukanye, kubiganiraho no kubihindura. Umuntu ushobora guhindura igitekerezo cye ntabwo aba ari umugambanyi byanze bikunze. Politiki ishingiye ku bwisanzure yemera ko umuntu ashobora kuba umunyamuryango w’ishyaka uyu munsi, nyuma akabona ko hari ibyo atacyemera, akabivuga ku mugaragaro cyangwa akava muri ryo. Ibyo ni bimwe mu bimenyetso by’ubwisanzure bwa politiki.
Ni yo mpamvu ikibazo kitari indahiro ubwayo, ahubwo ari uburyo ikoreshwamo kugira ngo uzabone uko uhindura abantu imbata ziyo ndahiro. Indahiro ikozwe ku bushake kandi ishingiye ku mahame ashobora kuba nta kibazo iteye. Ariko indahiro ikoreshwa mu guhatira umuntu, kumutera ubwoba, kumubuza kuva mu ishyaka cyangwa kumwita umugome kubera ko yahinduye ibitekerezo ikwiye kwamaganwa. Amategeko n’amabwiriza agenga amashyaka akwiye kurinda umunyamuryango kugira ngo adahindurwamo umuntu ukurikira kubera ubwoba.
Icyakora, kurwanya indahiro z’iterabwoba ntibivuze kurwanya umuco wo kwiyemeza cyangwa ubudahemuka. Ahubwo ni ugushaka ko ubudahemuka bwubakwa ku bwigenge, ku mahame, ku kuri no ku cyizere, aho kubakwa ku bwoba. Ishyaka rikomeye nka FPR Inkotanyi ntabwo rikwiye gukenera gutera ubwoba abanyamuryango n’abanyarwanda batayirimo kugira ngo bagume muri ryo cg bayubahe kugahato. Rikwiye kubashishikariza kuguma muri ryo kubera ko bemera ibyo riharanira atari ukubahahamura ngo baritinye.
Umunyamuryango agomba kuba ashobora kuvuga ati: “Ninjiye muri iri shyaka kuko nari nemera amahame yaryo; ubu hari ibyo ntacyemera, bityo mfite uburenganzira bwo kubivuga cyangwa kuva muri ryo.” Iyo umuntu afite ubwo bwisanzure, ubudahemuka bwe burushaho kugira agaciro, kuko buba butaturutse ku gahato.
Demokarasi nyayo ntishingira ku muntu utinya gutandukana n’ishyaka. Ishingira ku muntu ukomeza kuba hamwe n’abandi kubera ko yemera amahame bahuriyeho. Ni yo mpamvu indahiro zikoreshwa mu iterabwoba, mu gahato cyangwa mu kubuza umuntu guhindura ibitekerezo bya politiki zikwiye gusuzumwa no kwamaganwa. Icyakora, igisubizo kirambye si ugusenya indahiro zose, ahubwo ni ugushyiraho umuco wa politiki aho umuntu ashobora kurahira ku bushake, agakorera amahame yemera, ariko nanone akaba afite uburenganzira busesuye bwo kunenga, gutekereza ukundi no kuva mu ishyaka atabanje gutinyishwa cyangwa kwitwa umugome.
Iyo ubwisanzure burinzwe, indahiro iba ukwiyemeza; iyo ubwoba bukoreshejwe, indahiro ishobora guhinduka igikoresho cyo kugenzura abantu. Iryo tandukaniro ni ryo rigomba kumvikana neza mu buzima bwa politiki mu Rwanda.
Gutegura ibitekerezo…
Ibitekerezo by'abasomyi
Jya mu kiganiro