Wakati Uandishi wa Habari Unapovuka Mipaka: Larry Madowo, Kagame, Congo na Maswali Ambayo Afrika Mashariki Haiwezi Kuyakwepa

Na Sheila Kamuzinzi,

imechapishwa kwenye badramatv.com

Kuna nyakati katika uandishi wa habari barani Afrika ambazo huzidi televisheni. Huzidi vichwa vya habari. Huzidi hata mwandishi anayeuliza swali.

Mwandishi wa habari wa Kenya, Larry Madowo, alipomtazama Paul Kagame moja kwa moja na kumuuliza ikiwa Rwanda ina wanajeshi mashariki mwa Congo, hali ndani ya ukumbi ilibadilika.

Jibu la Kagame lilikuwa fupi, karibu lisiloaminika kutokana na urahisi wake:

“Sijui.”

Jibu hilo lilisambaa mara moja katika mijadala ya kisiasa na vyombo vya habari barani Afrika. Wafuasi wake walimtetea. Wakosoaji wake walimdhihaki. Wanadiplomasia waliepuka kusema mengi. Lakini waandishi wa habari walielewa vyema kilichokuwa kimetokea: mmoja wa marais wenye nguvu zaidi barani Afrika alikuwa amewekwa katika wakati mgumu mbele ya umma na mwandishi aliyeamua kuuliza swali ambalo wengi huogopa kuliuliza.

Ndiyo maana tuzo ya hivi karibuni ya Mtetezi wa Haki za Binadamu wa Mwaka aliyopewa Larry Madowo ina maana inayovuka mipaka ya Kenya.

Kujirekebisha kwa Mkakati: “Halingenipeleka Mahakamani”

Hata hivyo, uwajibikaji wa kweli mara chache humalizika baada ya kipindi kimoja cha televisheni.

Mwaka mmoja kamili baada ya kipande hicho cha video kusambaa sana, simulizi hiyo ilichukua sura mpya. Akitoa hotuba kuu katika mkutano wa kitaifa wa mazungumzo, Umushyikirano, Rais Kagame alirejea hadharani jibu lake la awali lililoonekana kukwepa swali. Alitoa ufafanuzi wa moja kwa moja, lakini uliopimwa kwa uangalifu, kuhusu kauli yake ya kwanza ya kukanusha.

“Kitaalamu, hilo si jibu ambalo nilipaswa kutoa, lakini halingenipeleka mahakamani.”

Kauli hiyo ya baadaye iliongeza uzito mkubwa wa mbinu za kisheria na kisiasa za kimataifa katika mjadala huo. Kagame alionekana kudokeza kwamba kukanusha kwake kwa awali kulifanya kazi kama kinga. Kulimlinda dhidi ya uwezekano wa kukabiliwa mara moja na mifumo ya kisheria au mashtaka, wakati akipitia mazingira ya kimataifa yenye mvutano mkubwa.

Kwa kuhama kutoka kwenye kukanusha moja kwa moja kwenda kwenye maelezo yaliyojengwa juu ya mkakati wa kisheria, tukio hilo halikubaki tena kuwa mgongano wa kawaida kati ya mwandishi wa habari na kiongozi wa nchi. Liligeuka kuwa mfano wa wazi wa namna mamlaka ya kisiasa hutenda inapokabiliwa na swali gumu. Kagame alihitimisha ufafanuzi huo kwa kusisitiza kuwa majibizano hayo yalirahisisha kupita kiasi uhalisia wa kikanda, na kwamba Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo ndiyo inayopaswa, hatimaye, kubeba jukumu kamili la utulivu wake wa ndani na changamoto zake za kiusalama.

Kwa Nini Swali la Rwanda na Congo Lina Uzito Mkubwa

Kwa miongo kadhaa, mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo imeendelea kunaswa katika mzunguko wa ghasia unaohusisha makundi ya wanamgambo, maslahi ya kigeni, siasa za madini na mvutano wa madaraka kati ya nchi za eneo hilo. Katikati ya tuhuma nyingi kuna kundi la waasi la M23.

Serikali ya Congo, wataalamu wa Umoja wa Mataifa, serikali za Magharibi na mashirika kadhaa ya kutetea haki za binadamu wameishutumu Rwanda mara kwa mara kwa kuwaunga mkono wapiganaji wa M23 wanaofanya shughuli zao mashariki mwa Congo. Rwanda imeendelea kukanusha kuhusika moja kwa moja, huku ikisema kuwa makundi yenye silaha yanayoichukia Rwanda, hasa FDLR, bado ni tishio la kiusalama karibu na mpaka wake.

Hapo ndipo swali la Madowo kwa Kagame linapopata nguvu yake. Halikuwa swali kuhusu wanajeshi pekee. Lilikuwa swali kuhusu uwajibikaji. Lilikuwa swali kuhusu ikiwa viongozi wa Afrika bado wanaweza kuepuka kutoa majibu ya moja kwa moja katika zama ambazo uandishi wa habari hauko tena chini ya udhibiti wa vyombo vya habari vya serikali au mikutano ya waandishi wa habari ya kidiplomasia pekee.

Taswira Tata ya Rwanda

Rwanda ina nafasi ya kipekee katika siasa za Afrika. Kwa Waafrika wengi, Kagame anaonekana kama kiongozi anayewakilisha nidhamu, utaratibu, ukuaji wa uchumi, siasa za kupambana na rushwa na ujenzi mpya wa taifa baada ya mauaji ya kimbari. Kigali mara nyingi hutajwa kimataifa kama moja ya miji mikuu safi na yenye ufanisi zaidi barani Afrika.

Lakini pia kuna simulizi nyingine.

Mashirika ya haki za binadamu, viongozi wa upinzani na wakosoaji wanaituhumu serikali ya Rwanda kwa kukandamiza sauti za upinzani, kuwatisha wakosoaji, kupunguza uhuru wa vyombo vya habari na kuendesha nchi kwa udhibiti mkali wa kisiasa. Wachunguzi wa kimataifa pia wamehoji nafasi ya Rwanda katika mashariki mwa Congo na maslahi ya kiuchumi yanayohusishwa na madini kutoka eneo hilo.

Ndani ya Rwanda yenyewe, kuzungumza hadharani kuhusu migongano hii ya kifikra mara nyingi huwa vigumu. Ndiyo maana mahojiano kama yale ya Madowo yana umuhimu wa kikanda. Yanalazimisha mijadala isiyo rahisi kujitokeza hadharani.

Uandishi wa Habari Afrika Mashariki Unakuwa Hatari Tena

Larry Madowo hakupokea tuzo yake kwa sababu ya mahojiano yake na Kagame pekee. Alitambuliwa kwa kuripoti kuhusu utawala, maandamano, uhuru wa vyombo vya habari na uwajibikaji wa serikali katika Afrika Mashariki.

Katika miaka ya hivi karibuni, mazingira ya vyombo vya habari katika eneo hili yamekabiliwa na shinikizo linaloongezeka.

Nchini Kenya, waandishi wa habari wanaoripoti maandamano wameripoti vitisho na mashambulizi yanayowalenga moja kwa moja.

Nchini Tanzania, mamlaka zimeendelea kukosolewa kwa kuweka vikwazo dhidi ya uandishi wa habari huru.

Nchini Uganda, waandishi wa habari na wanaharakati wa haki za kiraia wanaendelea kukabiliwa na kukamatwa kiholela, unyanyasaji na vitisho.

Nchini Rwanda, uandishi wa habari huru na wenye kukosoa bado ni mdogo sana.

Madowo mwenyewe amewahi kusema hadharani kuwa amelengwa mtandaoni na kushambuliwa kisiasa kutokana na kazi yake ya uandishi wa habari. Kwa hiyo, tuzo yake inaakisi jambo kubwa zaidi linalotokea katika eneo hili: uandishi wa habari wa Afrika unaanza kurejea polepole kwenye wajibu wa kukabiliana na mamlaka. Si kukabiliana kwa ajili ya maigizo, bali ni kukabiliana kwa ajili ya ukweli.

Vita vya Congo Pia ni Vita vya Taarifa

Mzozo wa mashariki mwa Congo haupigwi kwa silaha pekee; unapigwa pia kwa simulizi. Rwanda inasema inalinda usalama wake wa kitaifa. Congo inasema Rwanda inakiuka mamlaka yake ya kitaifa. Serikali za Magharibi huzungumza kwa tahadhari, kwa sababu Rwanda inachukuliwa kuwa mshirika muhimu wa kikanda.

Wakati huo huo, raia wa kawaida wa Congo wanaendelea kulipa gharama ya mgogoro huu kupitia kufurushwa makwao, ghasia na ukosefu wa utulivu.

Katika mazingira kama haya, uandishi wa habari unakuwa jambo lenye mlipuko wa kisiasa. Kipande kimoja tu cha mahojiano kinaweza kuunda maoni ya kikanda zaidi kuliko taarifa rasmi za serikali. Hicho ndicho kilichotokea baada ya jibu la Kagame: “Sijui.”

Kwa Nini Habari Hii Imegusa Rwanda

Kwa vijana wengi wa Rwanda, hasa wale walio mtandaoni, mahojiano ya Madowo yaliweka wazi mvutano ambao tayari wanaishi nao kimya kimya. Kuna fahari kubwa kuhusu mabadiliko ya Rwanda, lakini pia kuna hofu kuhusu mazungumzo ya kisiasa yasiyo na mipaka.

Baadhi ya Wanyarwanda waliliona jibu la Kagame kama ukimya wa kimkakati kutoka kwa kiongozi anayelinda maslahi ya taifa. Wengine waliliona kama ushahidi kwamba serikali zenye nguvu mara chache hujibu moja kwa moja zinapoulizwa kuhusu uwezekano wa kuhusika kijeshi. Kwa vyovyote vile, mahojiano hayo yalivunja utamaduni wa tahadhari ya kisiasa unaotawala Afrika Mashariki. Na hilo ni jambo adimu.

Umuhimu Halisi wa Larry Madowo

Kinachomfanya Larry Madowo kuwa muhimu si umaarufu wa uandishi wa habari. Ni msimamo wake thabiti. Huwauliza viongozi wa Afrika maswali ambayo waandishi wengi huyajadili faraghani lakini huepuka kuyauliza hadharani. Hilo limemletea heshima, ukosoaji na maadui wa kisiasa katika eneo hili.

Tuzo yake ya Mtetezi wa Haki za Binadamu inatambua ukweli ambao serikali nyingi za Afrika hazipendi kuukubali:

uandishi wa habari wenyewe unaweza kuwa kitendo cha kutetea haki za binadamu.

Raia wanapoacha kuuliza maswali, mamlaka huwa kitu kisichoguswa. Na mamlaka yasiyoguswa huwa hatari kila wakati.

Hitimisho

Mzozo kati ya Rwanda na Congo hautatatuliwa na mahojiano moja. Lakini historia mara nyingi hukumbuka nyakati ambazo ukimya ulikatizwa.

Mwandishi wa habari kumuuliza rais ikiwa nchi yake ina wanajeshi upande wa pili wa mpaka halipaswi kuonekana kama jambo la kimapinduzi. Katika Afrika Mashariki ya leo, bado linaonekana hivyo. Na huenda hapo ndipo ilipo habari halisi nyuma ya tuzo aliyopewa Larry Madowo.